ชวนอ่านรายงานสถานการณ์การจำกัดเสรีภาพทางศิลปะในอาเซียน พร้อมดูเว็บไซต์ฐานข้อมูลของ RADAR

เมื่อเดือนพฤษภาคม 2569 โครงการ The Southeast Asian Artistic Freedom Research and Documentation Resource (RADAR) ซึ่งรวบรวมข้อมูลการละเมิดเสรีภาพทางศิลปะในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ได้ทยอยเผยแพร่รายงานประจำปี 2568 เพื่อประมวลสถานการณ์สิทธิเสรีภาพด้านศิลปะใน 7 ประเทศ ได้แก่ กัมพูชา, อินโดนีเซีย, มาเลเซีย, ฟิลิปปินส์, เวียดนาม, เมียนมา และไทย โดยมีทั้งส่วนรายงานเชิงภาพรวมของภูมิภาค ซึ่งได้รวบรวมและวิเคราะห์กรณีการละเมิดตลอดทั้งปีจำนวน 159 กรณี และส่วนรายงานในรายประเทศ อย่างในกรณีของประเทศไทยรวบรวมจำนวน 13 กรณี

รู้จักโครงการ RADAR

สำหรับโครงการ RADAR ดำเนินงานโดย ArtsEquator เป็นโครงการระดับภูมิภาคที่พยายามจัดทำฐานข้อมูลและรายงานการละเมิดเสรีภาพทางศิลปะในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เริ่มต้นในปี 2022 (พ.ศ. 2565)

โครงการนี้เห็นว่า การปราบปรามการแสดงออกทางศิลปะมักจะถูกมองข้าม เมื่อเปรียบเทียบกับการกระทำต่อสื่อมวลชนและนักปกป้องสิทธิมนุษยชนที่เห็นได้ชัดเจนกว่า ที่ผ่านมาศิลปินหลายคนใช้ผลงานของตนเพื่อท้าทายระบบอุปถัมภ์ทางการเมืองและการทุจริต ความอยุติธรรมเชิงระบบ การทำลายสิ่งแวดล้อม ความเท่าเทียมทางเพศและความหลากหลาย ด้วยวิธีการที่ละเอียดอ่อนแต่ทรงพลัง ศิลปินสามารถนำมาซึ่งการเปลี่ยนแปลงที่สนับสนุนการพัฒนาอย่างยั่งยืน เสรีภาพทางศิลปะจึงเป็นทั้งตัวบ่งชี้ระดับความอดทนอดกลั้นในสังคม และเป็นองค์ประกอบที่จำเป็นในการสร้างสังคมที่หลอมรวมและเสมอภาคกัน

นอกจากการจัดทำรายงานสถานการณ์ในแต่ละปี ในเว็บไซต์ของโครงการได้มีการรวบรวมฐานข้อมูลกรณีการละเมิดสิทธิเสรีภาพทางศิลปะ ย้อนไปตั้งแต่ปี 2010 (พ.ศ. 2553) โดยมีการจัดแบ่งประเภทรูปแบบงานศิลปะ, ผู้กระทำ, วิธีการคุกคาม, เหตุผลที่ถูกคุกคาม เพื่อให้เห็นแนวโน้มสถานการณ์ รวมทั้งเปิดให้มีการแจ้งกรณีการละเมิดเข้ามายังโครงการด้วย

ขณะนี้มีการรวบรวมกรณีการละเมิดในภูมิภาคได้กว่า 986 กรณี ในรอบ 15 ปีที่ผ่านมา โดยในส่วนของประเทศไทยก็มีการรวบรวมกรณีการละเมิดไว้กว่า 86 กรณี

แนวโน้มอาเซียนปี 2568 บรรยากาศความกลัวยังปกคลุม รัฐยังมีบทบาทสำคัญ ปัจจัยความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์สร้างผลกระทบ

เฉพาะในปี 2568 รายงานภาพรวมสถานการณ์เสรีภาพทางศิลปะในอาเซียน 7 ประเทศ พบจำนวน 159 กรณี โดยมีกรณีในมาเลเซียมากที่สุด 44 กรณี ตามด้วยเมียนมาและอินโดนีเซีย กรณีของไทยมีข้อมูลสถานการณ์จำนวน 13 กรณี รูปแบบงานศิลปะที่ตกเป็นเป้าหมายบ่อยที่สุด ได้แก่ ภาพยนตร์และสื่อกระจายเสียง (43 กรณี) รวมทั้งมีแนวโน้มของสื่อทัศนศิลป์ (Visual Art) ที่ถูกละเมิดเพิ่มขึ้นเกือบเท่าตัว (23 กรณี) ส่วนหนึ่งเป็นผลมาจากการโจมตีภาพจิตรกรรมฝาผนังและกราฟฟิตี้ในการประท้วงต่อต้านรัฐบาลในอินโดนีเซีย

รายงานพบว่า วิธีการที่ใช้ละเมิดเสรีภาพทางศิลปะทวีความรุนแรงขึ้น โดยมีทั้งการฆาตกรรม, การโจมตี, การจับกุม, การข่มขู่, การสอดแนม และการทำลายผลงานศิลปะ ในประเทศที่มีวัฒนธรรมแห่งความรุนแรง ไม่ว่าจะเป็นสงครามกลางเมือง ความขัดแย้งด้วยอาวุธ อย่างในกรณีของฟิลิปปินส์ ความเสี่ยงต่ออันตรายทางกายภาพก็ยิ่งมากขึ้น รวมถึงสถานการณ์ความขัดแย้งตามแนวชายแดนไทย-กัมพูชา โดยร้อยละ 12 ของกรณีที่โครงการบันทึกพบว่าเกี่ยวข้องกับปัจจัยที่มีลักษณะข้ามชาติด้วย

รายงานระบุว่ากรณีการละเมิดกว่าร้อยละ 56 ผลงานหรือผู้สร้างงานศิลปะ ถูกกล่าวหาว่าละเมิดขอบเขตทางศีลธรรม ค่านิยมดั้งเดิม ขนบธรรมเนียม เพศสภาพ เพศวิถี หรือความเชื่อ และถูกควบคุมทางศีลธรรมโดยหน่วยงานของรัฐและไม่ใช่รัฐ

ศิลปินในภูมิภาคที่ใช้ศิลปะของตนเพื่อนำเสนอประเด็นการละเมิดสิทธิ การทุจริต ปัญหาสังคมและเศรษฐกิจ ความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อม และวิกฤตการณ์อื่น ๆ ต่างตกอยู่ในความเสี่ยงต่อแรงกดดัน โดยร้อยละ 28 ของกรณีที่โครงการบันทึกพบว่าตกเป็นเป้าหมายด้วยแรงจูงใจทางการเมือง

นอกจากนั้้น ยังมีแนวโน้มของการร่วมมือกันระหว่างรัฐและตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐที่เป็นผู้ละเมิด แม้แนวโน้มส่วนใหญ่ยังเป็นรัฐ คือกว่าร้อยละ 73 แต่ตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐก็มีส่วนสำคัญอย่างมากในการยุยงหรือขยายการโจมตีศิลปินและผลงานศิลปะ

RADAR ยังสังเกตว่าในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา มีกฎหมายใหม่ ๆ หรือข้อบังคับเชิงลบที่อาจส่งผลกระทบเชิงลบต่อเสรีภาพทางศิลปะในประเทศต่าง ๆ มากขึ้น เช่น เวียดนาม, มาเลเซีย, ฟิลิปปินส์ รวมถึงในเมียนมา

ในส่วนของการต่อต้าน รายงานพบว่ามีแนวโน้มที่จะเกิดขึ้นได้มากกว่าเมื่อศิลปินรู้ถึงสิทธิของตน เข้าถึงเครือข่ายสนับสนุนที่เข้มแข็ง ได้รับการสนับสนุนจากสาธารณชน และมีความมั่นคงทางการเงินในระดับหนึ่ง โดยทั่วไปแล้ว สิ่งเหล่านี้มีแนวโน้มที่จะเกิดขึ้นได้มากกว่าในประเทศที่มีภาคประชาสังคม และระบบนิเวศด้านสิทธิ เช่น ไทย มาเลเซีย อินโดนีเซีย และฟิลิปปินส์

รายงานสรุปว่าโดยภาพรวมแล้ว ภูมิภาคนี้ยังอยู่ภายใต้บรรยากาศของความหวาดกลัว ความไม่มั่นคงในระดับโลกได้ทำให้การคุกคามต่อเสรีภาพทางศิลปะรุนแรงขึ้น และผู้มีอำนาจกำลังฉวยใช้โอกาสนี้เพื่อควบคุมเสียงอันทรงพลังของศิลปินในเวลาที่จำเป็นที่สุด

กรณีไทย การจำกัดเสรีภาพด้านศิลปะมีลักษณะกระจายตัว-ไม่เป็นทางการ-ตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐมีบทบาทสำคัญ

ในส่วนของรายงานเฉพาะประเทศไทย เขียนโดย ภัทรภร ภู่ทอง วิเคราะห์ถึงสถานการณ์รูปแบบการจำกัดสิทธิเสรีภาพด้านศิลปะของไทยในปีที่ผ่านมา มีลักษณะการ “การจัดการกับความอ่อนไหว” ที่เกิดขึ้นจากระบบนิเวศแบบแตกกระจาย มากกว่าการควบคุมโดยหน่วยเดียว การจำกัดควบคุมเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องมีการห้ามอย่างเป็นทางการ เช่น การย้ายสถานที่ถ่ายทำ การแก้ไขงานศิลปะ การตรวจสอบการพูดคุย หรือการห้ามกิจกรรมในพื้นที่สาธารณะ

ปีที่ผ่านมา ความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ยังส่งผลต่อสถานการณ์ในไทย โดยเฉพาะความขัดแย้งระหว่างไทยและกัมพูชา ก่อให้เกิดความเสียหายกับวัดและอนุสาวรีย์ ทำให้ยูเนสโกต้องเข้ามาแทรกแซง ในบริบทนี้ งานทางวัฒนธรรมที่เกี่ยวข้องกับมรดก ประวัติศาสตร์ และอัตลักษณ์ อาจกลายเป็นประเด็นทางการเมืองที่ร้อนแรงได้ แม้ว่าจะถูกมองว่า “ไม่เกี่ยวข้องกับการเมือง”

จากกรณี 13 กรณีที่บันทึกในสถานการณ์ของประเทศไทย พบว่าเกิดขึ้นในหลายภาคส่วน ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงรูปแบบศิลปะเดียว การกระจายตัวนี้แสดงให้เห็นว่าไม่มีพื้นที่แห่งการเซ็นเซอร์เพียงแห่งเดียว แต่เป็นสภาพแวดล้อมที่กว้างขึ้น ซึ่งมีผู้ควบคุมดูแลที่แตกต่างกัน อาทิ สถานที่จัดงาน เทศบาล กระทรวง มหาวิทยาลัย และคณะกรรมการต่าง ๆ สามารถกลายเป็นหน่วยของการจำกัดควบคุมได้

ผลที่ตามมาไม่ใช่การห้ามโดยสิ้นเชิง แต่เป็นการขัดขวางการมีส่วนร่วมหรือการเข้าถึง เช่น การถ่ายทำถูกย้ายที่ งานศิลปะถูกจัดวางใหม่หรือเปลี่ยนแปลง งานนิทรรศการถูกปฏิเสธ หรือการบรรยายตกเป็นเป้าหมายของการร้องเรียน วิธีการจึงมักเป็นไปในเชิงโครงสร้างพื้นฐานมากกว่าการลงโทษอย่างโจ่งแจ้ง และเกิดขึ้นภายหลังจากเริ่มการผลิตงานหรือเผยแพร่สู่สาธารณะแล้ว

โดยมีตัวอย่างกรณีของนิทรรศการที่หอศิลปวัฒนธรรมกรุงเทพฯ (BACC) ที่มีการนำงานศิลปะของผู้ลี้ภัยชาวธิเบต อุยกูร์ และฮ่องกงออก ซึ่งมีรายงานว่ามีแรงกดดันมาจากสถานทูตจีน หรือการผลิตซีรีส์ EVL ของ Netflix ซึ่งถูกสมาคมประมงจังหวัดสมุทรสาครพยายามขัดขวางการผลิต โดยอ้างว่าการนำเสนอเรื่องแรงงานผิดกฎหมายและปัญหายาเสพติดจะทำลายภาพลักษณ์ของการประมงของไทย แม้ว่าการถ่ายทำจะมีใบอนุญาตที่ถูกต้องก็ตาม ส่งผลให้ซีรีส์ต้องย้ายสถานที่ถ่ายทำ และนำไปสู่การตรวจสอบการผลิตเพิ่มเติมจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

รายงานยังกล่าวถึงกรณีตกเป็นเป้าหมายของศิลปินจากประเด็นทางการเมืองหรือเกี่ยวกับรัฐ เช่น กรณีของพึ่งบุญ ใจเย็น ช่างสักที่ถูกดำเนินคดีจากการเขียนป้ายจราจรและประสบปัญหาในการไปเป็นศิลปินแลกเปลี่ยนเมื่อปลายปีที่แล้ว, กรณีกลุ่มล้อการเมืองที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ที่ถูกเจ้าหน้าที่ติดตามคุกคามและจัดทำรายชื่อ “บุคคลเฝ้าระวัง” หรือกรณีสุชาติ สวัสดิ์ศรี ที่ถูกถอดถอนจากศิลปินแห่งชาติ และพยายามฟ้องคดีปกครอง

รายงานยังกรณีถึงกรณีนักวิชาการสองท่านที่จัดเสวนาออนไลน์เกี่ยวกับประวัติศาสตร์เขมร ซึ่งทำให้ถูกร้องเรียนผ่านกระทรวงอุดมศึกษาฯ และมหาวิทยาลัย โดยอ้างว่ามีการพูดคุยในหัวข้อที่มีความอ่อนไหวทางประวัติศาสตร์และความมั่นคงของชาติ รวมทั้งกรณีของนักแสดงหญิงชาวกัมพูชาที่เล่นภาพยนตร์ไทย ซึ่งถูกกระแสแบนจากคนไทยบางกลุ่ม จากการโต้เถียงเกี่ยวกับภาพถ่ายชุดไทยประยุกต์ในโซเชียลมีเดีย ทั้งสองกรณีนี้กลายเป็นประเด็นขัดแย้งในบริบทความตึงเครียดเกี่ยวกับชายแดนไทย-กัมพูชา

รายงานกรณีไทยระบุแนวโน้มในปีที่ผ่านมาว่า ผู้ริเริ่มกระทำมักเป็นตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐ (คือ 9 จาก 13 กรณี) แต่กรณีที่ดำเนินการโดยรัฐก็ยังมีบทบาทสำคัญ ผ่านการจับกุม การจับตาสอดส่อง การปรับ หรือการลงโทษ ดังสามกรณีข้างต้น

รายงานวิเคราะห์ว่าหากเป้าหมายเป็นตัวงานศิลปะหรืออีเวนต์ แรงกดดันมักเป็นไปในทางนุ่มนวล ทางอ้อม หรือการยื่นข้อเสนอ มากกว่าการแบนตรง ๆ ขณะที่หากเป้าหมายเป็นผู้สร้างงานหรือผู้นำเสนอ วิธีการอาจมีลักษณะบีบบังคับมากกว่า และอาจทวีความรุนแรงมากขึ้น

โดยภาพรวม รายงานในกรณีของไทยเห็นว่า รูปแบบการจำกัดเสรีภาพทางศิลปะในปี 2568 สะท้อนให้เห็นถึงการปรับตัวของการควบคุม ไม่ใช่การลดลง การแสดงออกถูกควบคุมมากขึ้นในฐานะการจัดการความเสี่ยง (ในประเด็นต่าง ๆ เช่น การทูต ชื่อเสียง ความมั่นคง ศีลธรรม) มากกว่าที่จะถูกมองว่าเป็นประเด็นด้านสิทธิ และในหลายกรณี รัฐไม่จำเป็นต้องเซ็นเซอร์ก่อน แต่การร้องเรียน การคว่ำบาตร และการล็อบบี้ในภาคส่วนต่าง ๆ ทำหน้าที่แปลงแรงกดดันนั้นให้เป็นการตัดสินใจที่ดูเหมือนเป็นการบริหารจัดการหรือการปฏิบัติจริง มากกว่าการเซ็นเซอร์อย่างเปิดเผย