จดหมายจาก “เก็ท โสภณ”: จาก 14 ตุลาสู่ 6 ตุลา เมื่อผู้ควบคุมอดีตควบคุมอนาคต “ประชาชน” ในประชาธิปไตยไทยคืออะไร?

เมื่อวันที่ 17 ต.ค. 2568 ทนายความเข้าเยี่ยม “เก็ท” โสภณ สุรฤทธิ์ธำรง นักกิจกรรมกลุ่มโมกหลวงริมน้ำ และผู้ต้องขังในคดีมาตรา 112 ที่ถูกคุมขังในเรือนจำพิเศษกรุงเทพฯ ในห้วงเวลาแห่งตุลาคมที่ยังคงมีการรำลึกเหตุการณ์ความรุนแรงทางการเมืองและการชำระความรับรู้เข้าใจทางประวัติศาสตร์ ไม่ว่าจะเป็นเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 และ 6 ตุลาคม 2519 จากจดหมายฉบับที่แล้ว เก็ทบอกเล่าถึงความลำบากในการพูดถึงเหตุการณ์ 6 ตุลา ไม่ใช่เพราะเรื่องราวซับซ้อนเกินกว่าจะเข้าใจ แต่เพราะความจริงบางอย่างยังคงถูกปิดกั้นมากกว่าจะเปิดเผย

ในขณะที่จดหมายฉบับนี้ เก็ทพูดถึงการเชื่อมโยงระหว่างอดีตกับปัจจุบัน ผ่านการถอดบทเรียนจากเหตุการณ์ 14 ตุลา 2516 ถึง 6 ตุลา 2519 ว่าอำนาจนิยมสามารถอำพรางตัวได้อย่างไรภายใต้ฉากทัศน์ของประชาธิปไตย

ในวัย 26 ปี เก็ทมองว่า การควบคุมอดีตคือการควบคุมอนาคต ดังคำกล่าวในนวนิยาย 1984 ของจอร์จ ออร์เวลล์ การจัดการกับอดีตจึงกลายเป็นเรื่องสำคัญของผู้ปกครอง ทำให้สื่อสิ่งพิมพ์-หนังสือสามารถกลายเป็นสิ่งต้องห้าม ประชาชนถูกดำเนินคดี และนักโทษการเมืองจึงปรากฏขึ้น

และสุดท้ายเก็ทตั้งคำถามว่า ในระบอบประชาธิปไตยไทย “ประชาชน” คืออะไรกันแน่ เมื่อเรายังคงอยู่ในฐานะผู้ถูกกระทำ และถูกตีกรอบให้เป็น “คนตัวเล็กตัวน้อย” ที่ต้องนอบน้อมต่อผู้มีอำนาจอยู่เสมอ

____________________________________

“ ในดินแดนแห่งนั้น ขาดช่วงแห่งการสืบทอดต่อของกาลเวลา ไร้อดีตอันมีคุณค่าด้วยสัจจะ ไร้อนาคตอันเรืองโรจน์ของผู้เยาว์ คงมีอยู่แต่ปัจจุบันอันเห่อเหิม ท่ามกลางแสงสีแห่งสนธยา ข่มขู่ผู้อ่อนแอ สยบแทบบาทาผู้เป็นใหญ่” ทวีปวร

จริง ๆ แล้วเหตุการณ์ 6 ตุลาเกิดขึ้นในปี 2519 ส่วน 14 ตุลาเกิดขึ้นในปี 2516 แต่ตามปฏิทินนั้น 6 ตุลามาก่อน 14 ตุลา เมื่อจัดงานรำลึกจึงให้อารมณ์เหมือนหนัง Star Wars ที่ภาค 4 ถึง 6 ถูกฉายก่อน แล้วค่อยตามด้วยภาค 1 ถึง 3 เมื่อมองย้อนไปจากปัจจุบัน ที่ทำให้ผมนึกถึงคำพูดของ โอบีวัน เคโนบี (Obi-Wan Kenobi) ที่พูดกับ อนาคิน สกายวอล์กเกอร์ ว่า “เจ้าควรต่อต้านไม่ใช่เข้าร่วม” ผู้คนที่ผ่านเหตุการณ์ 14 ตุลา มาจนถึง 6 ตุลา จะรู้สึกอย่างไรเมื่อพบว่าขั้วอำนาจที่ตนไว้ใจศรัทธา เข้าใจว่าอยู่ฝั่งประชาธิปไตยแท้จริงแล้วกลับเป็นฝั่งอำนาจนิยม

ในประเด็นเดือนตุลาคม 2516 ถึง 2519 เราไม่ได้มองย้อนกลับในฐานะปริศนาที่ยังไม่คลี่คลายเท่านั้น เรื่องที่คลี่คลายแล้วก็มี ซึ่งเรื่องราวส่วนนั้นก็สามารถนำมาถอดบทเรียนได้ คนเราไม่ได้เกิดจากกระบอกไม้ไผ่ สายธารประชาธิปไตยก็เช่นกัน เรื่องราวในปัจจุบันเป็นผลลัพธ์จากเหตุการณ์ในอดีต

“ผู้ควบคุมอดีตย่อมควบคุมอนาคต ผู้ควบคุมปัจจุบันย่อมควบคุมอดีต” ข้อความจากนิยายเรื่อง 1984 เขียนโดย จอร์จ ออร์เวลล์ ข้อความดังกล่าวดูจะสอดรับกับคำกล่าวของทวีปวร (ทวีป วรดิลก)

อดีตอยู่ที่ไหนกัน? อยู่ที่หนังสือ อยู่ที่อนุสรณ์สถาน และอยู่ในความทรงจำของผู้คน เมื่อผู้ปกครองควบคุมอดีตได้ เขาก็จะสามารถวางรากฐานให้แก่สังคมของผู้ปกครองได้ว่า สิ่งใดมีคุณค่า สิ่งใดมีความหมายหรือไร้ความหมาย กว่าจะทำเช่นนั้นได้ก็ต้อง “จัดการ” กับอดีตที่ชนชั้นนำไม่พึงประสงค์ สื่อ สิ่งพิมพ์ หนังสือต้องห้าม การปิดปากประชาชนผ่านกฎหมาย นักโทษการเมืองจึงปรากฏขึ้น

“เมล็ดพันธุ์จากอดีตและปฏิบัติการรื้อฟื้นความทรงจำ”

หลังจากการรัฐประหารเมื่อปี 2501 การจัดการผู้เห็นต่างที่นำโดยจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ เป็นไปอย่างรุนแรง คนหัวก้าวหน้าหลายคนถูกจับ เช่น จิตร ภูมิศักดิ์, ทองใบ ทองเปาว์ บางคนถูกสั่งประหาร เช่น ครูครอง จันดาวงศ์ บางคนต้องลดบทบาทตนเองลงเช่น กุหลาบ สายประดิษฐ์, เสนีย์ เสาวพงศ์, คำสิงห์ ศรีนอก งานเขียนหลายชิ้นถูกห้ามเผยแพร่ เรื่องราวหลายเรื่องถูกห้ามพูดถึง

เป็นธรรมชาติของผู้ที่ปกครองด้วยความอยุติธรรม เขาอาจสร้างความมั่นคงให้ตนเองได้ ทำให้สังคมสงบด้วยความเงียบได้ อย่างไรเสียการเคลื่อนไหวของชนชั้นนำนั้นเป็นเรื่องสาธารณะ สาธารณชนก็ย่อมเห็นเป็นธรรมดา วันหนึ่งความสงสัยในความไม่ชอบมาพากลก็จะปรากฏ จากความรู้สึก “งงเงียบ” ก็จะเปลี่ยนเป็น “เอ๊ะ”

บทเรียนและมรดกอันทรงคุณค่าของนักศึกษา ประชาชนยุค 14 ตุลา คือการลุกขึ้นต่อสู้กับอำนาจเผด็จการที่ฝังรากมานานกว่าหนึ่งทศวรรษ ความอดทนของนักเคลื่อนไหวยุคทศวรรษปี 2490 ที่แม้ถูกอำนาจเผด็จการฝังกลบก็ยังอดทนขับเคลื่อนและคอยส่งต่อแนวคิดอุดมการณ์ คอยเก็บรักษาผลงานของเพื่อน เช่น สุภา สิริมานนท์ ที่เก็บผลงานต้นฉบับของ จิตร ภูมิศักดิ์ นานกว่า 10 ปี และคอยส่งต่องานของ จิตร ภูมิศักดิ์ ให้นักศึกษาในยุคถัดมา

จิตร ภูมิศักดิ์ ที่คอยอุทิศชีวิตเพื่อการต่อสู้ คอยเคลื่อนไหว แม้ตอนอยู่ในคุก นักศึกษาที่คอยจัดกิจกรรม จัดเสวนา หาความรู้ จัดทำหนังสือ วารสาร เผยแพร่สู่สังคม นักเรียนไทยที่ไปศึกษาต่างแดนที่คอยส่งข่าวส่งข้อมูลให้คนในประเทศ ปัญญาชนที่คอยทำบทความผ่านวารสารนั้น คนไทยที่เชื่อมโยงกับประชาคมโลกในการเรียกร้องสันติภาพ และเสรีภาพท่ามกลางสงครามเย็น

ผู้ที่เคลื่อนไหวในช่วงนั้นต้องผ่านความอึมครึ้มเงียบเหงานานกว่า 16 ปี ก่อนการประดิษฐาน “ประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข”

ราชาชาตินิยมประชาธิปไตย

ตั้งแต่ยุค สฤษดิ์, ถนอม เป็นต้นมา สถาบันกษัตริย์มีบทบาทมากขึ้น รัฐบาลสฤษดิ์ได้รื้อฟื้นวันนักขัตฤกษ์และพระราชพิธีดั้งเดิม มีการเปลี่ยนวันชาติจากวันที่ 24 มิถุนายน มาเป็นวันที่ 5 ธันวาคม พระราชกรณียกิจที่สำคัญของพระมหากษัตริย์ประการหนึ่งในยุคนั้นคือ การเสด็จไปเยี่ยมพสกนิกร พระองค์ทรงเปิดโอกาสให้นักศึกษาเข้ารับฟังโอวาทและฟังการแสดงดนตรี

ในพระบรมราโชวาทนั้นมีความเป็นกันเอง พระองค์ได้กล่าวถึงเหตุการณ์บ้านเมือง ตัวอย่างเช่น พระบรมราโชวาทที่พระราชทานแก่นักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ในโอกาสเสด็จฯ ไปทรงดนตรีเมื่อวันเสาร์ที่ 1 มีนาคม 2512 พระองค์ทรงให้ความเห็นถึงรัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 2511 ที่เพิ่งร่างเสร็จ ให้ความเห็นเรื่องการเลือกตั้งในปี 2512 ส่วนพระบรมราโชวาทในโอกาสเสด็จทรงดนตรีที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์วันเสาร์ที่ 4 มีนาคม 2515 พระองค์ทรงให้ความเห็นเกี่ยวกับการยุบสภาและทรงเล่าต่อว่า พระองค์ทรงทราบความเคลื่อนไหวของนักศึกษาที่ไปแสดงออกเชิงสัญลักษณ์ด้วยการไปวางพวงหรีดที่อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย จากพระราชกรณียกิจดังกล่าวทำให้เข้าใจภาพความสัมพันธ์ระหว่างสถาบันพระมหากษัตริย์กับนักศึกษาคนรุ่นใหม่ในยุคนั้น

ย้อนไปในเรื่องราวของรัชกาลที่ 7 ที่ทรงร่างรัฐธรรมนูญเองไว้ แต่ยังไม่ได้ใช้ก็ถูกคณะราษฎรปฏิวัติเสียก่อน และการสละราชสมบัติของพระองค์เพราะเห็นว่าคณะราษฎรไม่ใช่อำนาจเพื่อราษฎร ถูกหยิบยกขึ้นมาผ่านงานเขียนของนักวิชาการทั้งฝั่งขวา ฝั่งกษัตริย์นิยม ฝั่งที่เกลียดปรีดี เมื่องานเขียนเหล่านั้นถูกถ่ายทอดโดยผู้ทรงคุณวุฒิในสังคมก็เป็นเรื่องธรรมดาที่คนเหล่านั้นจะได้รับความเชื่อถือ

วาทกรรม “กษัตริย์ประชาธิปไตย” ที่กลับมางอกเงยพร้อมแนวคิด “ฝั่งซ้าย” ที่เคยถูกฝังกลบนี้เอง ได้ถูกนำมาหลอมรวมเพื่อต่อสู้เผด็จการทหาร เราจึงได้เห็นภาพการอ่านกวีของนักเคลื่อนไหวยุคทศวรรษ 2490 ร่วมกับการชูรูปพระบรมฉายาลักษณ์ในเหตุการณ์ 14 ตุลา 2516

เมื่อเวลาผ่านไป เราได้เห็นอะไรชัดขึ้น

ประเด็นเรื่องรัชกาลที่ 7 ทรงร่างรัฐธรรมนูญไว้แล้วแต่ยังไม่ทันได้ใช้ แต่ก็ถูกคณะราษฎรชิงสุกก่อนห่ามเสียก่อน จากงานของอาจารย์นิธิ เอียวศรีวงศ์ เรื่อง “ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ไทย” มีการวิเคราะห์รัฐธรรมนูญฉบับดังกล่าวว่า เป็นการสร้างระเบียบแก่ระบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์และแก้ไขปัญหาที่สั่งสมมานานในระบอบนี้ งานของอาจารย์เสกสรรค์ ประเสริฐกุล “ความจำเป็นทางประวัติศาสตร์ของการเคลื่อนไหว 24 มิถุนายน 2475” ชี้ให้เห็นว่ารัฐธรรมนูญฉบับดังกล่าวอำนาจสูงสุดยังคงเป็นของสถาบันพระมหากษัตริย์อย่างสมบูรณ์ในทุกด้าน

เรื่องการสละราชย์ของรัชกาลที่ 7 นักวิชาการหลายท่านได้สรุปแล้วว่า ไม่ใช่เรื่องของอุดมการณ์ประชาธิปไตยแต่อย่างใด เห็นได้จากที่พระองค์ได้ปฏิเสธการมีสมาชิกรัฐสภาแบบแต่งตั้ง หากแต่เหตุแห่งการสละราชย์มาจากความเห็นที่ไม่ตรงกันของคณะราษฎรในการร่างรัฐธรรมนูญเพื่อขยายพระราชอำนาจ พระองค์ทรงได้เสนอแนะแก้ไขรัฐธรรมนูญต่อรัฐบาลคณะราษฎรเพื่อเพิ่มพระอำนาจของพระมหากษัตริย์ขึ้น อำนาจในการเลือกผู้ที่เป็นสมาชิกแต่งตั้งของรัฐสภาจำนวนครึ่งหนึ่งของสมาชิกสภาทั้งหมด และอำนาจในการ Veto (ยับยั้ง) กฎหมายที่ผ่านสภาแล้ว ทรงเสนอว่าในกรณีที่พระมหากษัตริย์ทรงทักท้วงพระราชบัญญัติฉบับใดลงมา สภาผู้แทนราษฎรเป็นอันต้องยุบไปเองในคราวเดียวกัน ซึ่งรัฐบาลไม่ยอมรับ

เรื่องของรัชกาลที่ 7 ตามที่กล่าวมา อ้างอิงมาจาก “และแล้วการเคลื่อนไหวก็ปรากฏ” มีชื่อจริงของหนังสือว่า “การเมืองวัฒนธรรมของนักศึกษาและปัญญาชนก่อน 14 ตุลา” ของอาจารย์ประจักษ์ ก้องกีรติ

ในยุคนั้นใครจะไปคิดว่าต้นไม้ประชาธิปไตยที่ดูน่าจะเติบโตแผ่กิ่งก้านได้เพียงสามปีก็ถูกบ่อนเซาะ ประชาธิปไตยไทยโตได้ตราบเท่าที่ชนชั้นนำพอใจให้โต เมื่อเราได้วิเคราะห์การปฏิวัติ 2475 กับการรัฐประหารปี 2501 โดยมองที่บริบทของแต่ละยุคก็จะพบว่าทหารจากสองคณะนั้นต่างกัน อุดมการณ์ของทั้งสองคณะก็ต่างกัน จากมุมมองของคนที่เกิดไม่ทันยุคนั้น แต่ได้มีโอกาสมองย้อนกลับไปจาก 2516, 2519 มาสู่ปัจจุบัน ก็จะพบว่าผู้ครองอำนาจนำไม่ได้อยู่แค่ในกองทัพ เผด็จการก็เช่นกัน

คำถามทิ้งท้าย ในระบอบประชาธิปไตยไทยนั้น ประชาชนคืออะไร ?

ในทางปฏิบัติ ประชาชนอยู่ในฐานะผู้ถูกกระทำ (passive) เมื่อเทียบกับรัฐและชนชั้นนำที่มีฐานะเป็นผู้กระทำ (active) กล่าวคือ เรามีอำนาจได้เท่าที่ผู้มีอำนาจเต็มใจจะมอบให้ ประชาชนถูกตีกรอบให้เป็นคนตัวเล็กตัวน้อยที่ต้องคอยนอบน้อมถ่อมตนและให้ความเคารพผู้มีอำนาจ

วันใดที่ประชาชนอย่างเราออกมาอยู่ในฐานะ active กล่าวคือออกมาเรียกร้องตรวจสอบรัฐหรือชนชั้นนำ เรากลับถูกตีตราว่า เป็นใคร ถูกปิดปากด้วยกฏหมายและถูกคุมขัง แล้วอย่างนี้จะกล่าวว่า “อำนาจอธิปไตยเป็นของประชาชนได้อย่างไร ? ”

โสภณ สุรฤทธิ์ธำรง

เรือนจำพิเศษกรุงเทพมหานคร

_________________

ถึงปัจจุบัน (21 ต.ค. 2568) เก็ทถูกคุมขังมาแล้ว 790 วัน หรือ 2 ปี 2 เดือน 3 วัน เก็ทถูกดำเนินคดีตามมาตรา 112 จำนวน 4 คดี โดยเมื่อวันที่ 29 ก.ย. 2568 ศาลอาญากรุงเทพใต้พิพากษาในคดีอ่านแถลงการณ์ในกิจกรรมเดินขบวนไปงาน APEC2022 จำคุก 2 ปี เป็นผลให้รวมโทษของเก็ทในคดีมาตรา 112 ทุกคดีที่ศาลชั้นต้นมีคำพิพากษาแล้ว เป็นระยะเวลา 10 ปี กับอีก 6 เดือน

📩 สามารถร่วมเขียนจดหมายถึงเก็ท โดยฝากถึง “โสภณ สุรฤทธิ์ธำรง แดน 4 เรือนจำพิเศษกรุงเทพมหานคร 33 ถนนงามวงค์วาน แขวงลาดยาว เขตจตุจักร กรุงเทพฯ 10900”

หรือเขียนจดหมายออนไลน์ผ่านโครงการ Free Ratsadon โดยแอมเนสตี้อินเตอร์เนชั่นแนล

ย้อนอ่านจดหมายของเก็ท

จดหมายจาก “เก็ท โสภณ”: ความลำบากในการพูดถึง 6 ตุลา – ตั้งคำถามกล่องแพนดอร่าที่อำนาจไม่อยากเปิด

จดหมายจาก “เก็ท” โสภณ: ผ่าน 2 ปี ในเรือนจำ ขอบคุณเหล่าผู้ร่วมทาง-ตั้งคำถามมาตรฐานความรักชาติของชนชั้นนำ