เปิดรายงานการศึกษา “ว่าด้วยปัญหาของประมวลกฎหมายอาญามาตรา 112 กรณีการพาดพิงถึงอดีตกษัตริย์”

วันที่ 2 ก.ย. 2569 ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน ร่วมกับ ศูนย์วิจัยและพัฒนากฎหมาย คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้จัดงานเปิดตัวรายงาน “ว่าด้วยปัญหาของประมวลกฎหมายอาญามาตรา 112 กรณีการพาดพิงถึงอดีตกษัตริย์”

รายงานฉบับนี้ จัดทำโดย ภาสกร ญี่นาง อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ร่วมกับศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน โดยทำการศึกษาแนวโน้มคำพิพากษาในคดีข้อหาตามมาตรา 112 ในยุคหลังปี 2563 ในคดีที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับอดีตพระมหากษัตริย์ เพื่อพยายามทำความเข้าใจปรากฏการณ์การตีความดังกล่าวของศาล

ดาวน์โหลดรายงานฉบับเต็ม

งานศึกษาชิ้นนี้ พบว่า แนวคำพิพากษาแสดงให้เห็นการเคลื่อนตัวของการตีความมาตรา 112 อย่างมีนัยสำคัญ ในบางคดี ศาลชั้นต้นเคยวินิจฉัยในทิศทางที่จำกัดขอบเขตของมาตรา 112 โดยเห็นว่า บทบัญญัติไม่ได้คุ้มครองอดีตพระมหากษัตริย์โดยตรง แต่เมื่อคดีขึ้นสู่ศาลอุทธรณ์หรือศาลฎีกา แนววินิจฉัยกลับเคลื่อนไปสู่การยอมรับว่ามาตรา 112 สามารถคุ้มครองถึงอดีตพระมหากษัตริย์ได้ โดยอาศัยเหตุผลเรื่องสถาบันพระมหากษัตริย์ ความมั่นคงของรัฐ ความต่อเนื่องของราชวงศ์ การสืบราชสันตติวงศ์ พระราชกรณียกิจ และผลกระทบต่อความรู้สึกของประชาชน

เหตุผลเหล่านี้ทำให้การตีความที่มีลักษณะขยายบทอาญาในทางเป็นผลร้ายแก่จำเลย ถูกนำเสนอในฐานะการตีความตามเจตนารมณ์ของกฎหมายและตามบริบทเฉพาะของสังคมไทย

บทสรุปสำคัญของงานศึกษานี้คือ การตีความคำว่า “พระมหากษัตริย์” ให้ครอบคลุมถึงอดีตพระมหากษัตริย์ หากมองผิวเผินในระดับสายตาของนิติศาสตร์ทั่วไป จะพบเป็นปัญหาเฉพาะของถ้อยคำในมาตรา 112 ทว่าหากพิเคราะห์ในทางปฏิบัติและกรอบคิดทฤษฎีที่ขยับจากพื้นที่กฎหมายลายลักษณ์อักษรหรือกฎหมายในตำรา จะพบเห็นปรากฏการณ์ที่สะท้อนการทำงานของกฎหมายอาญาในฐานะเครื่องมือคุ้มครองระเบียบอำนาจและสถานะพิเศษของสถาบันพระมหากษัตริย์

การขยายความดังกล่าวย่อมทำให้หลักการพื้นฐานของกฎหมายอาญา ได้แก่ หลักการตีความโดยเคร่งครัด หลักความแน่นอนชัดเจนของกฎหมาย และหลักการคาดหมายผลทางกฎหมายได้ล่วงหน้า ถูกลดน้ำหนักลงอย่างมีนัยสำคัญและถอยหลังไปอยู่หลังฉากของความมั่นคงแห่งรัฐและสถานะพิเศษของสถาบันพระมหากษัตริย์แทน

งานศึกษานี้เสนอว่า ปัญหาของมาตรา 112 กรณีพาดพิงถึงอดีตพระมหากษัตริย์ ไม่ได้จำกัดเฉพาะประเด็นที่ศาลตีความกว้างหรือแคบ แต่อยู่ที่กระบวนการที่ทำให้การตีความกว้างดังกล่าวได้รับการยอมรับในฐานะเหตุผลทางกฎหมายปกติ กระบวนการนี้ทำให้กฎหมายอาญาซึ่งควรเป็นกลไกจำกัดอำนาจรัฐ กลับกลายเป็นกลไกขยายอำนาจรัฐในการควบคุมการพูด การตีความประวัติศาสตร์ และการแสดงออกทางการเมือง และผลที่ตามมาคือ มาตรา 112 ได้สร้างพื้นที่ที่กฎหมาย ความมั่นคง สถาบันตุลาการ และระเบียบอำนาจทางการเมืองของไทยมาบรรจบกันอย่างชัดเจน