เสียงจาก “ตัน สุรนาถ”:ชีวิตในอากาศร้อนจัด การเข้าถึงหนังสือ และการรักษาความเข้มเข็ง แม้ยังไม่ได้ประกัน

ช่วงปลายเดือนมีนาคมและต้นเดือนเมษายน 2569 ที่เรือนจำกลางคลองเปรม ทนายความเข้าเยี่ยม “ตัน” สุรนาถ แป้นประเสริฐ นักพัฒนาชุมชนเมืองและเยาวชน ผู้ต้องขังในระหว่างฎีกาในคดีมาตรา 110 จากกรณีถูกกล่าวหาว่าขัดขวางขบวนเสด็จในการชุมนุมเมื่อวันที่ 14 ต.ค. 2563 โดยเขาไม่ได้รับการประกันตัวมากว่า 7 เดือนแล้ว ท่ามกลางความพยายามเรียกร้องสิทธิการประกันตัวโดยเครือข่ายด้านการพัฒนาชุมชนหลายองค์กร

ทั้งนี้ในวันอาทิตย์ที่ 26 เม.ย. 2569 นี้ “เครือข่ายพื้นที่นี้…ดีจัง” และองค์กรเครือข่ายต่าง ๆ ยังร่วมกันจัดกิจกรรม #ตันต้องไม่ตัน ว่าด้วยคดีความตามมาตรา 110 และ 116 โดยมีกิจกรรมเสวนา ดนตรี ฉายภาพยนตร์ ตั้งแต่เวลา 14.00 น. ที่อาคาร AllRISE (iLaw) แยกลาดพร้าว ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของนิทรรศการ ‘Sentences of Sentenced คำต้องขัง’

สภาพอากาศร้อนจัด กระทบสุขภาวะในเรือนจำ

ประเด็นพูดคุยสำคัญในช่วงนี้ แน่นอนว่าต้องเป็นเรื่องอากาศร้อนจัด ซึ่งส่งผลต่อชีวิตของผู้ต้องขังในเรือนจำ โดยทำให้ตันมีอาการป่วยในช่วงก่อนสงกรานต์ เขาบอกว่าตัวเองเป็นหวัดแดด มีอาการระคายคอ น้ำมูกไหล แต่ตัวไม่ร้อน เหมือนร่างกายปรับอุณหภูมิไม่ทัน

“ข้างในอากาศร้อนจัด นอนเหงื่อแตกยัน 5 ทุ่ม เหมือนนอนเบาะน้ำ ร้อนจนที่นอนเปียกเลย แออัดด้วย พัดลมก็เอาไม่อยู่ แดดมันเผาตึกทั้งวัน กว่าจะคลายความร้อนก็ดึกแล้ว” ตันเล่าถึงบรรยากาศในเรือนจำที่สัมพันธ์กับสภาพอากาศ

ตันบอกว่าสภาพอากาศแบบนี้ ยังทำให้มีความเสี่ยงเรื่องโรคผิวหนังในเรือนจำที่มีความแออัด มีคนที่เป็นกลากเกลื้อน แต่การได้รับยารักษาก็ต้องรอคิว ไม่ใช่ทุกคนจะได้รับยาทันที

เขาเล่าถึงการพยายามแก้ปัญหาของผู้ต้องขังว่า หลายคนก็พยายามอาบน้ำหลายครั้งในแต่ละวัน เพื่อระบายความร้อน โดยเวลาอยู่ข้างนอกก็จะอาบได้ช่วงอ่างเปิด คือประมาณ 6.30 น. ส่วนบนห้องขัง ก็มีการจัดคิวกันอาบ แต่ก็ทำไม่ได้มาก เพราะคนเยอะ อาบได้แค่เอาน้ำมาราด ๆ ตัว น้ำเองก็โดดแดดเผา กลายเป็นน้ำร้อนไปด้วย

“ขวดน้ำวางอยู่ในที่ร่ม ยังร้อนจนอุ่นเลย ยังดีที่เราสั่งน้ำแข็ง ในเรือนจำจะเป็นน้ำแข็งมือนะ ก้อนใหญ่ ๆ ก้อนละ 7 บาท แล้วก็ยืมถังจากโรงงาน ทุบให้ก้อนน้ำแข็งเล็กลงใส่แก้วได้ แล้วก็เอาผ้าห่อถังไว้อีกทีเพื่อให้มันละลายช้า จะได้น้ำแข็งตอนแปดโมงกว่า ๆ ต้องรักษาให้มันอยู่นานที่สุด เราสั่งน้ำแข็งวันละ 3 ก้อน เพื่อให้พอคนในบ้านด้วย” ตันเล่าถึงความพยายามในการจัดการกับความร้อนในแต่ละวัน

ผลกระทบทางเศรษฐกิจต่อผู้ต้องขัง กับการเข้าถึงหนังสือในห้องสมุด

ตันยังสนใจข่าวสารภายนอก โดยเฉพาะเรื่องวิกฤติพลังงานและค่าครองชีพ ที่เขาเห็นว่าข้างใน ข้าวของก็เริ่มราคาแพงขึ้น ผู้ต้องขังก็ต้องประหยัดมากขึ้น เช่น เขาเห็นว่าบ้านข้าง ๆ ที่เคยซื้อไอติมถังมาแบ่งกัน ก็ไม่ซื้อแล้ว เพราะพยายามเซฟเงินกัน สั่งของเท่าที่จำเป็น

“เดาว่าต่อไปน่าจะมีสินค้าขาดตลาด คนที่นี่จะกินน้ำตาล น้ำปลา ซอส พริกป่นเป็นหลัก ไว้ปรุงอาหารในโรงเลี้ยง ก็มีช่วงหนึ่งที่น้ำตาลขาด น่าจะเป็นเรื่องขนส่ง แต่ว่าเศรษฐกิจตกต่ำแบบนี้ เงินเทาจะถูกนำออกมาฟอกมากขึ้น ยิ่งช่วงนี้จะมีเลือกตั้งท้องถิ่น ก็อาจจะมีโอกาสที่เราจะเห็นการใช้เงินกับการเลือกตั้งท้องถิ่นมากขึ้น” ตันให้ความเห็น

ตันกล่าวถึงบรรยากาศสงกรานต์ในเรือนจำด้วยว่า ทางเรือนจำเปิดให้เยี่ยมญาติใกล้ชิด ทำให้มีเมนูพิเศษเกือบ 30 เมนู มาแปะตรงบอร์ด มีขาหมู ก๋วยเตี๋ยว เย็นตาโฟ ให้เลือกสั่งซื้อ แล้วก็มีงานรดน้ำดำหัวในเรือนจำ มีการทำฉากสำหรับจัดงาน

ตันยังเล่าถึงหนังสือที่เขาได้อ่านในช่วงหลัง คือหนังสือเกี่ยวกับการรัฐประหาร ปี 2490 ทำให้เขาได้ความรู้เรื่องใหม่ ๆ และสนใจบทบาทของอเมริกาต่อการเมืองไทยด้วย

“ตอนแรกก็ไม่อยากอ่านหรอก ไม่อยากย้อนไปไกลขนาดนั้น แต่พออ่านแล้วก็รู้สึกว่าเรามีความสัมพันธ์กับอเมริกามายาวนานจริง ๆ อันนี้เราได้มาจากเพื่อน ๆ ในวงแลกเปลี่ยนหนังสือ เหมือนพอเค้าเห็นว่าเราอ่านหนังสือแนวไหน เค้าก็จะเอาแนวนี้มาให้อีก”

ตันเล่าถึงหนังสือในเรือนจำนี้ว่า ถ้าอยากอ่านหนังสือวิชาการ หรือหนังสือกฎหมาย จะต้องไปอ่านที่ห้องสมุด ในแดนการศึกษา สามารถลงชื่อไปได้ 1 ชั่วโมง ยืมหนังสือได้ 1 เล่ม เป็นเวลา 7 วัน แต่ไม่ใช่ว่าทุกคนจะสามารถไปได้เลย ต้องลงชื่อล่วงหน้า คนที่จะออกไปได้ ก็ต้องเป็นคนที่กำลังเรียนต่อ มสธ. เจ้าหน้าที่ห้องสมุด หรือคนที่แจ้งความประสงค์ไว้เท่านั้น และเดือนหนึ่งจะไปได้ครั้งหนึ่ง โดยประมาณ 20-30 คน

“คือไปลงชื่อไว้ก่อนแหละ จากนั้นเจ้าหน้าที่ก็จะจัดคิว ได้ไปวันไหนก็ไม่รู้ ถ้าได้ไป ก็ออกแดนตอนสิบโมงกว่า ตรวจนู่นตรวจนี่ กว่าจะเดินไปห้องสมุดได้ กลับมาอีกทีตอนบ่ายโมง มันจะคาบเกี่ยวกับกินข้าวทันที เพื่อนที่บ้านก็เป็นห่วงว่าถ้าไปจะกลับมาทันกินข้าวไหม เราเลยไม่ได้ลงชื่อไปสักที” ตันเล่าถึงการเข้าวิธีการเข้าถึงหนังสือในเรือนจำ

สิ่งที่เรียนรู้ปัญหาจากเรือนจำ และความเข้มแข็งของตัน

จากนั้น ตันยังชวนกันพูดคุยถึงประสบการณ์ในเรือนจำที่เขาเจอ ทำให้ได้เรียนรู้หลาย ๆ อย่าง ถึงภาวะที่บอกว่าคนออกไปกระทำผิดซ้ำ เพราะสภาวะทางโครงสร้างหลายอย่างมันไม่เอื้อต่อการออกไปใช้ชีวิตของหลายคน

“คุกไทยเป็นพื้นที่ปิด สิ้นอิสระ ไม่ให้ผู้ต้องขังทำอะไรคนเดียวเพราะกังวลว่าจะเป็นอันตรายต่อคนอื่น ต้องนอนรวมกันเยอะ ๆ จะได้คอยสอดส่องดูแล พื้นที่ต้องเปิดโล่ง มองเห็นง่าย เจ้าหน้าที่ประเมินว่าถ้าผู้ต้องขังทำอะไรผิดกฎหมายหรือทำร้ายตัวเอง เขาจะซวย

“พอเข้ามาในเรือนจำก็ไม่มีกระบวนการบำบัดหรือกระบวนการให้ความรู้ว่าสิ่งที่เขาทำมันผิดยังไง อย่างบางคนเข้ามาเพราะเรื่องบัญชีม้า ก็ไม่มีการให้ความรู้ว่าการเปิดบัญชีม้ามันผิดยังไง ควรทำยังไง ซึ่งข้างในมีคนติดคุกเพราเปิดบัญชีม้าเยอะมาก ข้างในมีแต่การฝึกทักษะภาษาอังกฤษ ฝึกสวดมนต์ คอร์สศิลปะที่เกี่ยวกับชีวิตจิตใจ บางคอร์สที่เปิดอบรมมันไม่ได้เอื้อต่อการออกไปใช้ชีวิตมากนัก คนก็เลยทำผิดซ้ำเยอะ

“เราเคยพูดคุยกับเพื่อน ๆ ผู้ต้องขังว่าเราทำหน้าที่เป็นผู้ต้องขังแค่ตอนกลางวันได้ไหมว่ะ กลางคืนขอกลับไปดูแลครอบครัว งานที่ผู้ต้องขังออกไปทำได้ก็เป็นงานกวาดถนน ลอกท่อ เป็นงานที่เลือกไม่ได้ คนไทยจะคิดว่า ถ้าคนอยู่สบายก็จะกลับเข้ามาอีก แต่จริง ๆ ไม่ใช่ ผู้ต้องขังหลายคน เขาก็หวังแค่ว่าจะได้ออกไปดูแลครอบครัว ได้ออกไปใช้ชีวิต แค่นี้เลย” ตันบรรยายถึงประสบการณ์ของเขา

ในส่วนของตัวเอง ตันยังพยายามดูแลสภาพร่างกาย โดยพยายามออกกำลังกายเป็นหลัก น้ำหนักเขาลดลงไปพอสมควร รวมทั้งพยายามรักษาสภาพจิตใจ โดยเขาเตรียมใจสำหรับการถูกคุมขังยาวระดับหนึ่งไว้ หากไม่ได้ประกันตัวระหว่างฎีกา ก็ต้องรอจนมีคำพิพากษาฎีกาออกมา ซึ่งอาจใช้เวลาอีก 1-2 ปี แม้มีความกังวลอยู่ แต่ก็พยายามหาทางจัดการ ยังดีที่เขาได้กำลังใจจากครอบครัวและเพื่อน ๆ อยู่เรื่อยมา

ทั้งนี้ “ตัน สุรนาถ” วัย 40 ปี ถูกคุมขังในคดีข้อหาหลักตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 110 กรณีถูกกล่าวหาว่าร่วมกันขัดขวางขบวนเสด็จของพระราชินี ระหว่างเหตุการณ์ชุมนุมเมื่อวันที่ 14 ต.ค. 2563 เขาถูกขังมาตั้งแต่เมื่อวันที่ 5 ก.ย. 2568 หลังจากศาลอุทธรณ์กลับคำพิพากษาของศาลชั้นต้น จากที่เคยยกฟ้องทุกข้อกล่าวหา เป็นเห็นว่าจำเลยทั้งห้ามีความผิดตามฟ้อง โดยลงโทษจำคุกถึง 16 ปี

หลังจากนั้นศาลฎีกาไม่อนุญาตให้ประกันตัวทั้งหมดระหว่างฎีกาเรื่อยมา ทำให้สุรนาถและเพื่อนร่วมคดีถูกคุมขังในเรือนจำคลองเปรมเป็นระยะเวลากว่า 7 เดือนแล้ว ก่อนหน้านี้เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ที่ผ่านมา มูลนิธิโกมล คีมทอง ได้มอบรางวัลบุคคลเกียรติยศประจำปี 2569 ให้กับสุรนาถอีกด้วย

ร่วมเขียนจดหมายออนไลน์ถึงตันและผู้ต้องขังทางการเมือง ผ่านโครงการ Free Ratsadon โดยแอมเนสตี้อินเตอร์เนชั่นแนล

ย้อนอ่านเรื่องเกี่ยวกับตัน

เหตุผลที่ “ตัน สุรนาถ” ไม่อาจเป็นผู้หลบหนีในคดีมาตรา 110

ชวนอ่าน #saveตันสุรนาถ: เมื่อ “เพื่อนพี่น้อง” เขียนถึงผู้ต้องขัง ม.110 หลังศาลอุทธรณ์กลับคำพิพากษา

“มันไม่จำเป็นต้องไปอยู่ในนั้น ชีวิตพี่ตันมีประโยชน์มากกว่านี้”: คุยกับ “แวน จิรพงษ์” ถึงเบื้องหลังงานปั่นจักรยานที่พารู้จักงานชุมชนของผู้ต้องขังคดี ม.110