จดหมายเปิดผนึกจากภาคประชาสังคมไทยถึงคณะกรรมาธิการยุโรป ก่อนการเจรจา FTA “การค้า ต้องส่งเสริม ไม่บั่นทอน สิทธิมนุษยชน”

อัวร์ซูลา ฟ็อน แดร์ ไลเอิน

ประธาน

คณะกรรมาธิการยุโรป  

กรุงบรัสเซลส์, ประเทศเบลเยียม

มารอส เซฟโควิช

กรรมาธิการยุโรปด้านการค้าและความมั่นคงทางเศรษฐกิจ

คณะกรรมาธิการยุโรป 

กรุงบรัสเซลส์, ประเทศเบลเยียม

ความถดถอยด้านประชาธิปไตยในประเทศไทย

ในประเทศไทย คุณค่าสากลเหล่านี้กำลังเสื่อมถอยลง นับตั้งแต่ภายหลังการเลือกตั้งปี 2566 พรรคการเมืองซึ่งได้รับชัยชนะ ซึ่งแม้จะหาความสนับสนุนจากพรรคการเมืองอื่น จนเป็นตัวแทนของผู้มีสิทธิออกเสียงประมาณ 70% แต่พวกเขาก็ยังถูกปิดกั้นจากวุฒิสภาที่มาจากการแต่งตั้งของคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ซึ่งไม่ได้มาจากการเลือกตั้ง ทำให้ไม่สามารถจัดตั้งรัฐบาลได้ ภายในปีเดียวกัน ศาลรัฐธรรมนูญมีคำสั่งให้ยุบพรรคที่ชนะการเลือกตั้ง เนื่องจากการเข้าชื่อเพื่อขอแก้ไขเพิ่มเติมกฎหมายหมิ่นประมาทกษัตริย์ ทั้งยังมีความเสี่ยงว่าอาจมีการตัดสิทธิทางการเมืองอย่างถาวรต่อสส.ของพรรคจำนวน 44 คน ซึ่งลงชื่อเพื่อเสนอร่างกฎหมายดังกล่าว เนื่องจากการกระทำในลักษณะดังกล่าวอาจถูกมองได้ว่าเป็นการละเมิดอย่างร้ายแรงต่อ “มาตรฐานทางจริยธรรม” ศาลเดียวกันยังได้ออกคำสั่งถอดถอนนายกรัฐมนตรีสองคนในช่วงเวลาเดียวกัน โดยการแทรกแซงเหล่านี้ซึ่งมีรากเหง้ามาจากรัฐธรรมนูญที่มีที่มาจาก คสช. เมื่อปี 2560 และได้รับการหนุนเสริมจากการใช้กฎหมายเพื่อเอาผิดทางอาญากับการแสดงออกโดยสงบ ทำให้เกิดบรรยากาศที่กดดันไม่ให้มีการอภิปรายในที่สาธารณะ ทำลายหลักการแบ่งแยกอำนาจ และทำให้ประชาชนขาดความมั่นใจว่าจะมีการเคารพต่อผลของการเลือกตั้ง แม้ภาคประชาสังคมจะรณรงค์อย่างต่อเนื่อง แต่การแก้ไขรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 ที่มีปัญหา ก็ยังคงล้มเหลวหลายครั้ง นับตั้งแต่ปี 2563 โดยมีร่างแก้ไขเพิ่มเติมเกือบ 30 ฉบับที่ถูกตีตกโดยรัฐสภา แนวโน้มเหล่านี้ทำให้เกิดข้อสงสัยอย่างแท้จริงว่า จะมีการดำเนินงานตามมาตรการเพื่อคุ้มครองสิทธิภายใต้ความตกลงการค้าเสรีได้อย่างไร 

การปราบปรามการใช้สิทธิทางพลเมืองและสิทธิทางการเมือง

นับแต่มีขบวนการเรียกร้องประชาธิปไตยที่ขับเคลื่อนโดยเยาวชนหนุ่มสาวตั้งแต่ปี 2563 ประชาชนเกือบ 2,000 คน รวมทั้งเด็กอายุต่ำกว่า 18 ปีกว่า 280 คน ถูกดำเนินคดีอาญา เพียงเพราะใช้สิทธิเสรีภาพด้านการแสดงออกและการชุมนุมอย่างสงบ มีการใช้กฎหมายฉบับต่าง ๆ เป็นอาวุธ รวมทั้งกฎหมายหมิ่นประมาทกษัตริย์ ซึ่งมีโทษจำคุก 3-15 ปี เทียบเท่ากับโทษจำคุกข้อหาฆ่าคนตายโดยไม่เจตนา ศาลไทยได้ใช้กฎหมายอย่างเต็มที่ เพื่อลงโทษต่อการทำโพลสำรวจความเห็นของประชาชนเกี่ยวกับสถาบันกษัตริย์ไทยอย่างสงบ รวมทั้งการสวมชุดไทย และแม้กระทั่งการอ้างอิงความเห็นของผู้เชี่ยวชาญแห่งสหประชาชาติ ซึ่งเป็นการวิจารณ์กฎหมายฉบับนี้ ในระหว่างการชุมนุมอย่างสงบ นับแต่ปี 2563 ประชาชนกว่า 300 คนถูกดำเนินคดีตามกฎหมายฉบับดังกล่าว ซึ่งมีอัตราที่ศาลจะตัดสินว่ามีความผิดสูงถึงเกือบ 90% ในเดือนมกราคม 2567 นักกิจกรรมไทยคนหนึ่งถูกศาลตัดสินจำคุก 50 ปี ตามกฎหมายหมิ่นประมาทกษัตริย์ จากการโพสต์คลิปวิดีโอเกี่ยวกับสถาบันกษัตริย์ไทยในเฟซบุ๊ก นายอานนท์ นำภา ทนายความสิทธิมนุษยชนที่มีชื่อเสียงถูกศาลตัดสินจำคุกรวมกันเกือบ 30 ปี จากการรณรงค์อย่างสันติให้มีการปฏิรูปประชาธิปไตยและสถาบันกษัตริย์ ในเวลาเดียวกัน นักโทษการเมืองกว่า 50 คนต้องถูกจองจำ เพียงเพราะออกมาเรียกร้องเสรีภาพของพลเมืองและความหลากหลายทางความคิด

ปัญหาท้าทายต่อสิทธิแรงงานและความรับผิดชอบของภาคธุรกิจ

นอกจากการละเมิดสิทธิทางพลเรือนและทางการเมือง รวมทั้งการบังคับส่งกลับชาวอุยกูร์ 40 คนไปยังประเทศจีน ซึ่งเป็นการละเมิดต่อหลักการไม่ส่งกลับแล้ว ประเทศไทยยังต้องเผชิญกับปัญหาท้าทายด้านสิทธิแรงงานอย่างเป็นระบบ แรงงานไทยและแรงงานข้ามชาติหลายแสนคนเสี่ยงที่จะถูกแสวงหาประโยชน์โดยมิชอบ มีการตอบโต้ต่อแกนนำแรงงาน มีการจ่ายค่าแรงที่ต่ำกว่าความเป็นจริงอย่างเป็นระบบ และมีการขยายตัวอย่างมากของงานนอกระบบที่มีความเสี่ยง ยกตัวอย่างเช่น ในปี 2565 มีรายงานว่า แรงงานข้ามชาติชาวพม่าในจังหวัดชายแดน ถูกบังคับให้ต้องทำงานนานถึง 99 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ โดยได้รับค่าจ้างในระดับต่ำสุด ในขณะที่นายจ้างได้ยึดเอกสารประจำตัวของพวกเขาไว้ การปฏิบัติมิชอบเหล่านี้เกิดขึ้นได้เนื่องจากระบบการกำกับดูแลและความรับผิดที่อ่อนแอ ทำให้เกิดบรรยากาศที่ภาคธุรกิจสามารถทำการละเมิดที่เกี่ยวข้องกับห่วงโซ่อุปทานได้ โดยมีเป้าหมายเพียงเพื่อการขยายกิจการของตน 

ความกังวลเกี่ยวกับนโยบายด้านทรัพย์สินทางปัญญาที่อยู่ภายใต้ความตกลงการค้าเสรี

แม้ว่าปัญหาท้าทายด้านสิทธิมนุษยชนและแรงงานของประเทศไทย ต้องได้รับความสนใจอย่างเร่งด่วน แต่ความตกลงการค้าเสรีต้องหลีกเลี่ยงที่จะนำข้อบทด้านทรัพย์สินทางปัญญาจากความตกลง TRIPS-plus มาใช้ มาตรการต่าง ๆ รวมทั้งการขยายอายุสิทธิบัตร (patent term extensions) และการผูกขาดข้อมูลทางยา (data exclusivity) จะยิ่งส่งเสริมให้มีการผูกขาดทางการค้าต่อไป และเป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงยาสามัญในราคาที่เหมาะสมและในเวลาที่จำเป็น เป็นการเพิ่มและสร้างภาระด้านงบประมาณสาธารณสุข ความตกลงการค้าเสรียังจะต้องไม่มีเนื้อหาตามหลักเกณฑ์แบบ UPOV ซึ่งมีแนวโน้มที่จะจำกัดสิทธิของเกษตรกรในการทำการเกษตรแบบที่เคยเป็นมาในอดีต รวมทั้งการเก็บและแลกเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์ เป็นการเพิ่มต้นทุนปัจจัยการผลิต และส่งผลกระทบต่อความหลากหลายทางชีวภาพในแปลงเกษตร  ทำลายความมั่นคงด้านสภาพภูมิอากาศ และความมั่นคงทางอาหาร กล่าวอีกอย่างหนึ่ง ข้อบทแบบ TRIPS-plus และหลักเกณฑ์แบบ  UPOV จะทำให้เกิดความอ่อนแอต่อการบังคับใช้สิทธิ (compulsory-licensing) และมาตรการคุ้มครองสิทธิอื่น ๆ ของ TRIPS ชะลอการผลิตในประเทศ และเปลี่ยนทางเลือกด้านนโยบายจากการให้ความสำคัญต่อการสาธารณสุขและการประกอบอาชีพในชนบทเป็นอย่างอื่น 

ข้อเสนอแนะ

เราขอเรียกร้องให้สหภาพยุโรปดำเนินการตามข้อเสนอแนะดังต่อไปนี้ เพื่อประกันให้มีความรับผิดและการคุ้มครองต่อสิทธิ

ประกันการมีส่วนร่วม บทบาทในการตรวจสอบ และการปฏิบัติตามของภาคประชาสังคม  

• กำหนดให้เนื้อหาของความตกลงครอบคลุมข้อบทที่มีผลบังคับตามกฎหมายด้านการค้าและการพัฒนาที่ยั่งยืน รวมทั้งข้อกำหนดให้มีการตรวจสอบผลกระทบด้านสิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อมตลอดทั้งห่วงโซ่อุปทาน 
• จัดตั้งกลไกติดตามและร้องเรียนที่มีความเป็นอิสระ เพื่อให้ประชาชนและผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องที่ได้รับผลกระทบได้รับความช่วยเหลือในการชดเชยอย่างมีประสิทธิภาพ และเครื่องมือในการจัดการผลกระทบเชิงลบที่อาจเกิดขึ้นในประเด็นทางด้านสิทธิมนุษยชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งผ่านการใช้กลไกการระงับข้อพิพาทระหว่างรัฐต่อรัฐภายใต้ข้อบัญญัติว่าด้วยการค้าและการพัฒนาอย่างยั่งยืน (TSD) ประกันให้มีการประเมินผลกระทบด้านความยั่งยืนอย่างเป็นองค์รวมและมีส่วนร่วม โดยกำหนดให้เป็นเงื่อนไขในการเจรจาความตกลงการค้าเสรีกับประเทศไทย ทั้งนี้โดยต้องมีส่วนร่วมอย่างจริงจังจากภาคประชาสังคมไทยด้วย จัดให้มีการทบทวนอิสระประจำปี เพื่อประเมินผลกระทบด้านการค้า การลงทุน สิทธิมนุษยชน และความยั่งยืน โดยผ่านการมีส่วนร่วมของภาคประชาสังคม หน่วยงานของรัฐ และผู้เชี่ยวชาญอิสระ 
• ประกันให้ความตกลงการค้าเสรีประกอบด้วยกลไกระดับรัฐต่อรัฐ เพื่อให้มีการบังคับใช้ ช่องทางการร้องเรียนที่เข้าถึงได้ และบทลงโทษที่ชัดเจน (เช่น การระงับสิทธิพิเศษทางการค้า หรือการสั่งปรับ) กรณีที่ไม่ปฏิบัติตามพันธกรณีด้านสิทธิมนุษยชน แรงงาน และสิ่งแวดล้อม 

การคุ้มครองสิทธิทางพลเรือนและทางการเมือง รวมทั้งนักปกป้องสิทธิมนุษยชน

• ร้องขอให้มีการปล่อยตัวนักโทษการเมืองโดยทันที และกระตุ้นรัฐบาลไทยให้นิรโทษกรรมเหยื่อจากการดำเนินคดีทางการเมืองทั้งหมด รวมทั้งผู้ที่ถูกดำเนินคดีตามกฎหมายหมิ่นประมาทกษัตริย์ 
• กระตุ้นรัฐบาลไทยให้ยกเลิกการดำเนินคดีทั้งหมดต่อเด็กและบุคคล ซึ่งใช้สิทธิขั้นพื้นฐานที่จะมีเสรีภาพด้านการแสดงออก และการชุมนุมอย่างสงบ นับแต่ปี 2549 
• ส่งเสริมกระบวนการปฏิรูปรัฐธรรมนูญที่เป็นประชาธิปไตย และมีประชาชนเป็นศูนย์กลางในประเทศไทย โดยมีพื้นฐานมาจากการมีส่วนร่วมของประชาชนอย่างแท้จริงและเท่าเทียม และไม่มีการจำกัดสิทธิใด ๆ อย่างไม่เหมาะสม 

การคุ้มครองแรงงานและสิทธิของคนงานข้ามชาติ 

• จัดทำแผนกลยุทธ์ที่ชัดเจนเพื่อมุ่งสู่การให้สัตยาบันอนุสัญญา ILO ฉบับที่ 87 (ประกันสิทธิของคนงานในการรวมตัวและจัดตั้งสหภาพแรงงานอย่างเสรี) และฉบับที่ 98 (ประกันสิทธิของคนงานในการเจรจาต่อรองร่วม และคุ้มครองไม่ให้มีการเลือกปฏิบัติที่ต่อต้านสหภาพแรงงาน)  
• กำหนดให้มีการปฏิรูปอย่างเป็นองค์รวมต่อกฎหมายแรงงานของประเทศไทย โดยเฉพาะพระราชบัญญัติแรงงานสัมพันธ์และพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน โดยให้มีการปรึกษาหารือกับสหภาพแรงงาน และกลุ่มแรงงาน 
• ดำเนินการตามกลไกตรวจสอบอย่างเป็นทางการในห่วงโซ่อุปทาน เพื่อช่วยให้สหภาพแรงงานและคนงานสามารถแก้ไขปัญหาการละเมิดด้านแรงงานที่เกี่ยวข้องกับบริษัทจากสหภาพยุโรป หรือห่วงโซ่อุปทานที่ส่งสินค้าไปสหภาพยุโรป
• จัดทำเนื้อหาของข้อบทด้านแรงงานและความรับผิดชอบของภาคธุรกิจในความตกลงการค้าเสรี ให้มีความสอดคล้องกับหลักการชี้นำแห่งสหประชาชาติว่าด้วยธุรกิจและสิทธิมนุษยชน รวมทั้งการเยียวยาอย่างเป็นผล การคุ้มครองทางเพศ และกลไกความรับผิดชอบของภาคธุรกิจ 

การคุ้มครองการสาธารณสุข ความมั่นคงด้านอาหาร และความหลากหลายทางชีวภาพ 

• หลีกเลี่ยงการนำข้อบทของความตกลง TRIPS-plus มาใช้ เนื่องจากอาจส่งผลให้เกิดการขัดขวาง หรือชะลอการเข้าถึงยาสามัญ, ดำเนินงานอย่างเปิดเผยเพื่อคุ้มครองความยืดหยุ่นด้านสาธารณสุข รวมทั้งการคุ้มครองการบังคับใช้สิทธิ 
• กำหนดข้อบทที่ชัดเจนซึ่งห้ามไม่ให้มีการออกสิทธิบัตรต่อพืช สัตว์ และกระบวนการทางชีวภาพ 
• ปฏิเสธการบังคับใช้มาตรฐาน UPOV 1991 ซึ่งเป็นการจำกัดสิทธิของเกษตรกรที่จะเก็บรักษา แลกเปลี่ยน และพัฒนาเมล็ดพันธุ์ และคุ้มครองสิทธิของเกษตรกรตาม สนธิสัญญาระหว่างประเทศว่าด้วยทรัพยากรพันธุกรรมพืชเพื่ออาหารและการเกษตร (ITPGRFA)